Δημιουργώντας Δίκτυα Συνεργασίας για την Ποιότητα Ζωής σε Τοπικό Επίπεδο

-Η περίπτωση της τοπικής Agenda 21 και των «Υγιών Πόλεων»-

 

Εισαγωγή

Θα ξεκινούσα από μια παραδοχή.  Η Ανάπτυξη μπορεί και πρέπει να θεωρηθεί ότι αποτελεί μια διαδικασία η οποία τελικά προσβλέπει στη βελτίωση της ποιότητας της ζωής.

Με αυτή την έννοια, πτυχές ή «μορφές» της ανάπτυξης όπως η οικονομική, η κοινωνική, η πολιτισμική, η περιβαλλοντική δεν μπορούμε και ούτε επιτρέπεται να τις δούμε να αντιμετωπίζονται ξεχωριστά. Πρέπει να αποτελούν μέρη μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης.  Η διαδικασία της ανάπτυξης να παίρνει υπόψη τις αλληλεπιδράσεις και να καταλήγει στον στόχο που αφορά την ποιότητα ζωής και την εν γένει ευημερία του πολίτη.

Σε αυτά τα πλαίσια και κάτω από αυτή την αντίληψη έχουν ενεργοποιηθεί ορισμένες νέες τάσεις σήμερα οι οποίες ακούν στο όνομα της αειφόρου ανάπτυξης (sustainable development) και έχουν λάβει μια παγκόσμια εμβέλεια με κορύφωση το πρόγραμμα δράσης των Ηνωμένων Εθνών, Ατζέντα 21, που υποστηρίχτηκε στο Ρίο.

Η αειφόρος ανάπτυξη δεν περιορίζεται σε περιβαλλοντικά θέματα.  Αφορά την ενσωμάτωση του συνόλου των στρατηγικών για ανάπτυξη με ενδιαφέρον για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στο περιβάλλον και συνεπώς, στην ανθρώπινη ευημερία.  Εξετάζει τις επιδράσεις των σύγχρονων τάσεων στην παραγωγή, κατανάλωση και συμπεριφορά. Έτσι περιλαμβάνει και εξετάζει τις συνθήκες διαβίωσης σε σχέση με την ισότητα, την υγεία και την κοινωνική ευημερία.

Από την άλλη μεριά με κεντρικό άξονα την υγεία είχε αναπτυχθεί και προωθηθεί την τελευταία εικοσαετία από την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ) το πρόγραμμα «Υγεία για Όλους» το οποίο έδωσε στην υγεία μια έννοια ευρύτερη  και ανακίνησε μια ριζική αναθεώρηση της πολιτικής για την υγεία.

Έξι αρχές αποτελούν τα θεμέλια της «Υγείας για Όλους».  Η εφαρμογή της ισότητας (equity) επιβάλλει τη μείωση των ανισοτήτων σε θέματα υγείας μεταξύ και εντός των χωρών.  Δίνεται έμφαση στην προαγωγή της υγείας και την πρόληψη των ασθενειών, ώστε οι λαοί να φθάσουν στο μέγιστο των φυσικών, πνευματικών και κοινωνικών δυνατοτήτων τους.  Απαιτείται η συνεργασία διαφόρων τομέων της κοινωνίας ώστε να εξασφαλισθεί στους λαούς η πρόσβαση στις απαραίτητες προϋποθέσεις της υγείας και η προστασία από περιβαλλοντικούς κινδύνους.  Η συμμετοχή των πολιτών (community participation) είναι απαραίτητη για την επιτυχία της εν λόγω στρατηγικής.  Το σύστημα φροντίδας και υγείας (health care system) πρέπει να εστιάζει την προσοχή του στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, ώστε αυτή να παρέχεται οποιαδήποτε στιγμή στους τόπους διαμονής και εργασίας των ανθρώπων.  Η διεθνής συνεργασία είναι αναγκαία για την ενημέρωση γύρω από προβλήματα υγείας που υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα.

 

Οι εξελίξεις σε Τοπικό Επίπεδο

Οι έννοιες και οι κινήσεις για την «Αειφόρο Ανάπτυξη» και την «Υγεία για Όλους» δημιούργησαν μια πρωτοποριακή δυναμική σε τοπικό επίπεδο και διαμόρφωσαν δύο προγράμματα-πρωτοβουλίες:

 

Τοπική Ατζέντα 21

Η Ατζέντα 21 παρέχει ένα πλαίσιο ανάληψης δράσης για την αειφόρο ανάπτυξη, το οποίο σε τοπικό επίπεδο αποδίδει έμφαση στην οικονομία, στο περιβάλλον, σε κοινωνικο-δημογραφικά θέματα και θέματα υγείας.  Ο όρος «αειφόρος ανάπτυξη» αποτελεί έννοια κλειδί στην ατζέντα 21 και σημαίνει βελτίωση της ποιότητας διαβίωσης εντός των δυνατοτήτων που προσφέρουν τα οικοσυστήματα και το περιβάλλον – πρόκειται δηλαδή για ανάπτυξη που καλύπτει τις σημερινές ανάγκες, χωρίς να εμποδίζει τη δυνατότητα των μελλοντικών γενεών να εκπληρώσουν τις δικές τους ανάγκες.

 

Το Πρόγραμμα «Υγιείς Πόλεις»

Η ζωή στην πόλη προσδιορίζεται σήμερα μέσα από μια σαφή «υγειοκεντρική» διάσταση η οποία έχει ένα ολοκληρωμένο κοινωνικό-οικονομικό και οικολογικό περιεχόμενο.  Πιο εξειδικευμένα η νέα αντίληψη για την υγεία στην πόλη εστιάζει σε τρία μεγάλα πεδία (βλ. Σχήμα 1): 

Με βάση αυτή την ευρεία αντίληψη διαμορφώνονται και οι δράσεις για την υγεία στην πόλη οι οποίες αποτελούν τη βάση για το Πρόγραμμα «Υγιείς Πόλεις».

Σχήμα 1.

 

Το Σχέδιο Υγείας για την Πόλη

Οι παραπάνω αρχές θα παραμείνουν κενό γράμμα και θα έχουν θεωρητική μόνο αξία αν οι πόλεις δεν υποκινηθούν για το σχεδιασμό και την εφαρμογή δημοτικών πολιτικών για την υγεία και το περιβάλλον.  Ένα πρωταρχικό ουσιαστικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση είναι να δημιουργήσουν Σχέδια Δράσης για την Υγεία και το Περιβάλλον (Health Plans) που να αφορούν όλους τους παράγοντες και τους μηχανισμού στην πόλη που την επηρεάζουν.

Αντικειμενικός σκοπός της ύπαρξης του Σχεδίου Υγείας είναι να δώσει το όραμα της πόλης για την υγεία της και τα βήματα που πρέπει να γίνουν για την προσέγγισή του.

Το Σχέδιο Υγείας είναι μια στρατηγική χρονικά προσδιορισμένη (συνήθως 3-5 χρόνια) με μακροπρόθεσμους και βραχυπρόθεσμους στόχους που επιδιώκει να βελτιώσει την υγεία και την ποιότητα της ζωής στην πόλη. 

Οι μακροπρόθεσμοι στόχοι προσδιορίζουν το όραμα, την κατάσταση στην οποία επιθυμεί να βρεθεί η πόλη στο χρόνο που προσδιορίστηκε, ενώ οι βραχυπρόθεσμοι στόχοι προσδιορίζουν τα επιμέρους βήματα που πρέπει να γίνουν προς αυτήν την κατεύθυνση.  Η διατύπωση των στόχων αποδίδει και τις προτεραιότητες του Σχεδίου Υγείας.  Οι προτεραιότητες αφορούν ειδικούς τομείς δράσης στους οποίους εντοπίζονται ιδιαίτερα προβλήματα υγείας και ειδικές ομάδες του πληθυσμού που παρουσιάζουν αυξημένες ανάγκες υγείας και συνήθως χαμηλά κοινωνικο-οικονομικά χαρακτηριστικά.  Στα πλαίσια του Σχεδίου Υγείας εμπεριέχονται επίσης τα κριτήρια αξιολόγησης για την αποτελεσματική προσέγγιση των στόχων ή την αναθεώρησή τους.

Η ιδιαίτερη χρησιμότητα του Σχεδίου Υγείας έγκειται στο ότι ευαισθητοποιεί και κινητοποιεί τις δημοτικές αρχές και τους φορείς της τοπικής κοινωνίας στην ανάληψη μιας διατομεακής συνεργασίας και δράσης.  Παράλληλα αναδεικνύεται σε μέσο για την επίτευξη ευρύτερης κοινωνικής συμφωνίας για την βελτίωση και προαγωγή της υγείας αφού έχει προέλθει μέσα από ανοιχτό και δημοκρατικό διάλογο εμβαθύνοντας κατά αυτό τον τρόπο την ιδέα της τοπικής δημοκρατίας.

 

Διαδικασία διαμόρφωσης του Σχεδίου Υγείας

Η διαδικασία διαμόρφωσης του Σχεδίου Υγείας εκκινεί από την αποτύπωση της ταυτότητας υγείας της πόλης (Προφίλ Υγείας της Πόλης) με βάση την οποία αναγνωρίζονται οι τομείς δράσης, θεσπίζονται οι προτεραιότητες και διατυπώνονται οι στρατηγικοί στόχοι.  Οι στόχοι εξειδικεύουν την Στρατηγική Υγεία για Όλους και προσαρμόζουν σε επίπεδο πόλης τις προτεραιότητες της εθνικής πολιτικής υγείας (π.χ. προγράμματα για την χρήση καπνού ή αλκοόλ, εθνική πολιτική για τα καρδιαγγειακά νοσήματα κ.α.) και στο πλαίσιο της αειφόρου ανάπτυξης και της Τοπικής Ατζέντα 21.

 

 

Η διατομεακή συνεργασία για τον σχεδιασμό της στρατηγικής υλοποιείται μέσα από τη σύσταση της Επιτροπής Στήριξης (Steering Committee) του προγράμματος Υγιείς Πόλεις της Πόλης.  Στην Επιτροπή αυτή επιδιώκεται η συνεργασία και η συμφωνία των πολιτικών, των σχεδιαστών της πολιτικής, ειδικών επαγγελματιών από τον τομέα της υγείας και των κοινωνικών υπηρεσιών, οργανισμών της πόλης (π.χ. Α.Ε.Ι ή Τ.Ε.Ι. κ.α.), αντιπροσώπων των άλλων τομέων της διοίκησης (π.χ. υπευθύνων πολεοδομικού σχεδιασμού κ.α.) και ειδικών ομάδων και φορέων της τοπικής κοινωνίας (π.χ. οργανώσεις καταναλωτών, ομάδες αυτοβοήθειας, κέντρα πρόληψης ναρκωτικών κ.α.).  Στα πλαίσια αυτής της συνεργασίας διαμορφώνεται η σχέση και η συνάφεια του Σχεδίου Υγείας με άλλους τομείς σχεδιασμού και πολιτικής στην πόλη (π.χ. Περιβαλλοντικό Σχέδιο, πολιτισμός, αθλητισμός κ.α.).

Όταν η διατομεακή συνεργασία για την εκπόνηση του Σχεδίου Υγείας ολοκληρώνεται τότε το προσχέδιο (draft) τίθεται σε ανοικτό, δημοκρατικό, κοινωνικό διάλογο για να εκφραστεί η γνώμη των πολιτών, να συμφωνηθούν οι στόχοι και οι προτεραιότητες και κυρίως να προέλθει η συμφωνία στην υιοθέτησή τους στην πράξη. 

Τέλος το Σχέδιο Υγείας απαιτεί θέσπιση προϋπολογισμού υλοποίησής του, κινητοποίηση πόρων για την εφαρμογή του, πρόβλεψη δημοτικών πόρων και προσθέτων πηγών χρηματοδότησης (π.χ. δημόσιες επιχορηγήσεις, ιδιωτικές χορηγίες, ευρωπαϊκά προγράμματα κ.α.).  Την ευθύνη για την πιστή εφαρμογή του έχει η δημοτική αρχή, οι δομές και τα στελέχη της.

 

 

 

Το Πρόγραμμα για τα Σύγχρονα Ασκληπιεία

Το πρότυπο των Ασκληπιείων της  αρχαιότητας εννοούσε ακριβώς τη συνύπαρξη δράσεων και γεγονότων για την υγεία και τον πολιτισμό σε ένα κοινό περιβάλλον. Η σχέση «υγεία –πολιτισμός» επαναπροσδιορίζεται με άξονες τις βασικές ανάγκες ποιοτικής διαβίωσης συμβίωσης και επιβίωσης, όπου η ιατρική περίθαλψη και οι διάφορες πολιτιστικές εκδηλώσεις λειτουργούν σε μια νέα πολιτισμική σύνθεση που «θεραπεύει», υπηρετεί δηλαδή, το σώμα και το πνεύμα.

Η πρόταση για τα «Σύγχρονα Ασκληπιεία» στις προοπτικές του 20ου αιώνα αξιοποιεί τις νέες επιστημονικές και τεχνολογικές δυνατότητες έρευνας, με γνώμονα την ποιότητα του περιβάλλοντος και των παρεχόμενων υπηρεσιών, καλλιεργώντας παράλληλα τις σύγχρονες καλλιτεχνικές αναζητήσεις έκφρασης για την επίλυση των σύνθετων προβλημάτων που αναφύονται.

Είναι λοιπόν σημαντικό ότι έχουμε σήμερα μπροστά μας μια τέτοια καινοτόμο και πρωτοποριακή πρόταση  η οποία έχει προχωρήσει (κάτω από την επίβλεψη και κατεύθυνση του Καθηγητή Δημήτρη Σωτηρίου, ο οποίος έχει πάρει στα χέρια του τη «ψυχή» αυτού του έργου) σε συγκεκριμένες δράσεις οι οποίες στοχεύουν στη διαμόρφωση πρότυπων χώρων πολλαπλών χρήσεων, με καινοτόμο οικολογική προσέγγιση, για τη συντονισμένη λειτουργία μονάδων φροντίδας υγείας και των ποικίλλων πολιτιστικών εκδηλώσεων, μέσα σε ισόρροπο φυσικό και τεχνητό περιβάλλον.

Οι εξειδικευμένες προτάσεις θα εκτεθούν σε άλλες εισηγήσεις. Εδώ εγώ προσπάθησα να δώσω περιγραμματικά τις τάσεις σήμερα για τη δημιουργία πλαισίων και δράσεων προς την κατεύθυνση βελτίωσης της ποιότητας ζωής του πολίτη. Και η Βιώσιμη Ανάπτυξη, και μάλιστα σε τοπικό επίπεδο, τα Προγράμματα των Υγιών Πόλεων και των Ασκληπιείων Πάρκων είναι σύγχρονα εγχειρήματα που θέλουν την υποστήριξή μας.